Kees van Schaik schreef een boek over de Bataafse Omwenteling in het Kromme Rijngebied
Kees van Schaik schreef een boek over de Bataafse Omwenteling in het Kromme Rijngebied Annette Stolk - de Vries

Revolutie in het Kromme Rijngebied. Kees van Schaik schreef een boek over de Bataafse omwenteling in het Kromme Rijngebied

19 oktober 2023 om 11:40 Historie Tips van de redactie

HOUTEN Kees van Schaik schreef het boek ‘Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap. Revolutie in het Kromme Rijngebied 1795-1802’. Vanaf 1970 deed Van Schaik 53 jaar lang wekelijks onderzoek in diverse archieven. Het boek beschrijft hoe de bestuurlijke, gerechtelijke en uitvoerende macht in de verschillende gerechten was geregeld en hoe de Bataafse Omwenteling in Bunnik en Vechten, Cothen, Dwarswijk, Heemstede, Houten en ’t Goy, Odijk, Oud Wulven en Waijen, Schalkwijk, Schonauwen, Tull en ’t Waal, Werkhoven en Wulven heeft plaatsgevonden. 

door Annette Stolk – de Vries

Kees van Schaik is in 1949 geboren op een boerderij aan de Houtenseweg tussen Odijk en Houten. Hij ging naar de Christelijke Nationale School aan de Lobbendijk in Houten. Aansluitend bezocht hij de landbouwschool om er na enige tijd achter te komen dat hij voor het boerenleven totaal ongeschikt was. Op zijn 28ste startte hij met zijn rechtenstudie en werd advocaat in 1983. Op zijn 69ste ging hij met pensioen. Tot 2019 woonde hij in Oud Wulven, de plek waar de wortels van zijn familie teruggaan tot 1800. Gedurende de 100 jaar daarvoor woonde de familie Van Schaik in de Houtense Wetering. De familiestamboom is via Vreeswijk (17e eeuw), Heemstede (16e eeuw), terug te leiden naar de 15e eeuw in Schalkwijk.

ONRUST

De periode tussen 1780 en 1813 was een periode van bestuurlijke onrust. Tussen 1795 en 1813 werden we bezet door de Fransen. In 1795 vond een revolutie plaats, de Bataafse Omwenteling. Ambachtsheren, Prinsgezinde gereformeerden en rentmeesters van grondeigenaren verloren hun zeggenschap. Van Schaik vergelijkt de Bataafse Omwenteling met de huidige tijd. ,,Ook toen was het een periode van maatschappelijke polarisatie.” De jaren ervoor kenmerkten zich door diverse revoluties, zoals de Amerikaanse Revolutie en de Franse Revolutie in 1789. Ook in de Nederlanden was er in toenemende mate kritiek op de wijze van bestuur van stadhouder prins Willem V.

Er heerste een uiterst giftig politiek klimaat

GEWONDEN IN ODIJK

 ,,Er heerste een uiterst giftig politiek klimaat”, legt Van Schaik uit. ,,Alle liedjes en pamfletten werden verboden. Je mocht niet meer ‘Oranje Boven’ roepen. Je mocht niet meer zingen: ‘Als is de Prins nog zo groot, al evel slaat de donder dood.’ Al was dit verboden het gebeurde toch. In Vechten kwam 40 knechten bewapend met messen en stokken bijeen in Herberg de Vriendschap. Die riepen: ‘Laten we in Odijk de prinslui verjagen.’ Ze marcheerden in rotten van drie naar Odijk, kwamen aan in het Wapen van Odijk. Daar kwamen ze mannen tegen met een oranjelint op hun hoed, teken van prinsgezindheid. De patriotten liepen met een wit lint. Bij schermutselingen tussen beiden groepen vielen drie gewonden die messteken hadden opgelopen.”

AFKEER

In zijn boek beschrijft Van Schaik uitvoerig hoe de Bataafse Omwenteling uitpakte in dertien dorpen in het Kromme Rijngebied. ,,Inwoners konden stemrecht krijgen als ze verklaarden een onveranderlijke afkeer te hebben van het stadhouderlijk bewind, de aristocratie, het federalisme (we waren immers een statenbond) en de regeringloosheid. De stroperige statenbond met zeven soevereine provinciën was men zat, het was tijd voor een daadkrachtig bestuur.” Prinsgezinden, andersdenkenden en vrouwen, werden van stemrecht uitgesloten. Hiervoor hadden alleen grondeigenaren (ook vrouwelijke) stemrecht. Van Schaik: ,,Voorheen was de benoeming van ambtenaren geprivatiseerd. De ambachtsheer had het recht gekocht om de schout, secretaris, de schepenen, de koster en schoolmeester te mogen benoemen. De schout en schepenen hadden juridische en uitvoerende taken. De bestuursmacht lag bij de grondeigenaren. Die bepaalden en betaalden het salaris van de schout, de secretaris en de schoolmeester.” Onder Rooms-Katholieken was de roep om verandering het grootst, omdat zij achtergesteld werden. Zij konden in die tijd geen schout of notaris worden, niet aan het bestuur van steden deelnemen of zitting nemen in de Staten van Utrecht. ,,Alle officiële functies werden voorheen toegewezen aan lidmaten van de ‘ware’ gereformeerde religie”, aldus Van Schaik. 

LEVEN LANG ONDERZOEK

In 1801 komen er nieuwe grondwetswijzigingen en krijgen de Prinsgezinden ook weer stemrecht. In 1802 volgt er een restauratie en komen de tijden van voor 1795 weer grotendeels terug. Van Schaik: ,,Mijn boek beschrijft het politieke sentiment van het Utrechtse platteland tussen 1780-1795 en van 1795-1805. Niet eerder is beschreven welke gevolgen de Bataafse omwenteling had op het bestuur en de samenleving in het Kromme Rijngebied. Het beschrijft een kantelpunt in ons staatsbestel. Het boek is de vrucht van een leven lang onderzoek, gewoon omdat ik er nu eenmaal lol in had.” 

Op 28 oktober wordt het boek gepresenteerd in het dorpshuis in Langbroek, waarbij ook voormalig eerste kamerlid Sophia van Bijsterveld een lezing houdt. Het boek verschijnt als nr. 24 in de Kromme Rijn reeks bij uitgeverij Verloren te Hilversum. Gebonden, 471 pagina’s, prijs 35,00 euro.