Zaterdagportret Annette Jansen: ,,Ik werkte van conflict naar wederopbouw”

21 oktober 2023 om 16:24 Mensen

HOUTEN De Houtense Annette Jansen (51) is antropoloog en staat als adviseur humanitaire organisaties midden in conflictgebieden buiten Europa. Kent ze angsten en wat leerde dit werk haar over de mens? Hoe kijkt ze in dit alles naar ons eigen land? Ze schreef het boek ‘Totale Ruimte’ over wederopbouw-architect Jaap Bakema. Hoe verhoudt zich dat tot haar werk in het buitenland?

door Irene van Valen

Van huis uit en door een humanistische en vrije opvoeding, leerde Annette met zorg om te gaan met zichzelf en anderen. Haar moeder leerde haar niet te oordelen over anderen en haar steentje bij te dragen aan de wereld. Ze vertelt: ,,Vanuit een groot rechtvaardigheidsgevoel ging ik op de vuist als iemand gepest werd en ik deed mee aan antikernwapendemonstraties.” Annette is geïntrigeerd door het gegeven dat religie mensen versterkt in naastenliefde, normen en waarden en in creatieve uitingen in muziek en kunst. Maar aan de andere kant komt het slechte naar boven in religieus gedreven conflicten of militaire invallen vanuit een ideaal dat geweld gebruikt moet worden.

Door de aanwezigheid van getrainde internationale vrijwilligers, dachten potentiële aanvallers wel na voordat ze iemand oppakten.  

UITGEZONDEN

Annette is grenzeloos nieuwsgierig en wil begrijpen hoe deze bizarre aardkloot in elkaar zit. Ze las veel over religie en zingeving en studeerde Levensbeschouwing en Antropologie van levensbeschouwing en religie. Ze vertelt: ,,Ik ben geïnteresseerd in mensen die zoeken naar zingeving buiten religie om. Daarbij vraag ik me af hoe mensen omgaan met de wetenschap dat het leven eindigt en dat we niet alle antwoorden op dit bestaan vinden. Omdat ik van het leven zelf wilde leren en niet alleen uit boeken, werd ik adviseur voor humanitaire organisaties.” Annette werd uitgezonden door ontwikkelingsorganisaties als Oxfam Novib en Cordaid naar landen als Afghanistan, Pakistan, Oost Timor en Indonesië. Haar taak was de rechten en levens van de lokale bevolking te beschermen door aanwezig te zijn als ongewapende bodyguard van de internationale vredesbrigade. ,,Dan liep ik mee met mensenrechtenactivisten. Collega’s die rapporten maakten van schendingen door het leger in bijvoorbeeld Indonesië, werden opgepakt, gemarteld en verdwenen. Door de aanwezigheid van getrainde internationale vrijwilligers, waar ik er een van was, dachten potentiële aanvallers wel na voordat ze iemand oppakten.  Tenslotte wilden zij geen problemen met ambassades door het doden van een internationale hulpverlener. Met die werkwijze schiepen we ruimte voor vrede”, vertelt Annette.

ANGSTEN

Natuurlijk kende Annette angsten, ze legt echter uit: ,,We werden goed getraind op conflicten en kregen informatie over gevechtslocaties. Soms stond ik er midden in. Door trainingen kon ik daarop anticiperen. Hoe gek het ook klinkt, ik vind de onvoorspelbaarheid van aardbevingen of tsunami’s en die midden in de nacht angstiger. Ik werd naar Atjeh gestuurd na die grote aardbeving, dat vond ik moeilijker dan mijn werk in conflictgebieden, want je kunt niet trainen op het gedrag van natuurgeweld.” Weer uit het conflictgebied, hervindt Annette zichzelf door haar positie vanaf de zijlijn in te nemen. Ze bedoelt: ,,Al zie ik de wereld, gebouwen en het leven van anderen, ik ben door te lezen en door het schrijven van studies er geen deel van.” Weer thuis luistert Annette graag muziek en gaat de natuur in.

Je bent in staat geweld te gebruiken als iemand je kind iets aandoet.

BASAAL

In het kijken naar mensen en zichzelf, ontdekte Annette dat in ieder mens mooie en liefhebbende eigenschappen maar ook een kleine dictator zit. ,,Ik ontdekte mijn moedige en laffe kant in mijn werk. Bepaalde omstandigheden brengen het een of het ander naar boven. Dat is een basaal proces. Je bent in staat geweld te gebruiken als iemand je kind iets aandoet. Al begint het maar met woorden. Hoe bewuster we ons daarvan worden, hoe beter we op ons en andermans gedrag letten. Dan besef je ook dat het soms beter is een tandje bij te zetten voor die vredige samenleving.”

BOUWSTENEN

Als adviseur wederopbouw na conflict, hield Annette zich bezig met de vraag hoe je het geschade vertrouwen opbouwt als er eindelijk een vredesovereenkomst is. Daarover zegt ze: ,,Dat was altijd gericht op het werkveld, maar hoe zat het met Nederland? Hier groeien spanningen en conflicten. Moet ik me niet met mijn eigen land bezig houden? Kijkend naar onze geschiedenis en de wederopbouw, ontdekte ik het verhaal van architect-stedenbouwer Jaap Bakema. Hij ontwierp de open samenleving waar wij vijftigers in opgroeiden. Anno 2023 lijken we ons weer naar binnen te keren. Ik voel dat als een verlies van het land dat ik ken. Ik zocht naar de bouwstenen die Bakema toen legde.” Na een parttime onderzoek ontving Annette subsidies uit het Prins Bernhard Cultuurfonds en van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. Zij waren geïnteresseerd in het boek over een Nederlandse architect wederopbouw. Met de subsidies kon Annette voltijds onderzoek doen naar het leven en werk van Bakema. Het leidde tot haar eerste Nederlandstalige werk na veel Engelstalige studies.

Luister eens naar de ander zonder vooroordelen of vooringenomen gedachten.

GEMEENSCHAPSZIN

Het boek ‘Totale ruimte’ gaat over een man die in heel Nederland wijken en gebouwen bouwde, vanuit het idee om op de puinhopen van de oorlog een open en nieuwe samenleving te bouwen. Een samenleving waar mensen elkaar ontmoeten en zich in vrijheid ontwikkelen. Vragenstukken daarbij waren: Hoe win je het vertrouwen in elkaar, de politiek en de democratie? ,,Dat zijn dezelfde vraagstukken als nu”, stelt Annette. ,,Het antwoord ligt in verandering. Bakema moest veel woningen bouwen, maar hoe doe je dat zodat er plek is voor iedereen? Hij had samenwerken, elkaar nader komen en gemeenschapszin op het oog, want alleen dan richt je niet meer de pijlen op elkaar. We zien hetzelfde nu in de politiek en als het gaat om klimaatverandering. Wat mij betreft komen we elkaar al nader door een kop koffie te drinken met die buur die een hele andere achtergrond heeft. Luister eens naar de ander zonder vooroordelen of vooringenomen gedachten. Bakema werkte groots aan die gemeenschapszin en bedacht wijken als plek voor samenhang in alle verschillen. Hij bouwde bungalow’s, flats en ander type woningen in een wijk met een gemeenschappelijke wijkcentrum voor ontmoetingen.” Het Rond is niet door hem gebouwd, maar is een goed voorbeeld. Hier worden auto’s geweerd. Fietspaden komen uit op het plein. Een soort van poort geef het gevoel dat je binnenkomt in een gemeenschappelijke ruimte. Een voorbeeld van bebouwing waarbij je elkaar juist niet ziet, zijn de appartementen van voormalig Sporthuis Centrum. Bakema ontwierp deze lintbebouwing en het verspringen van de huisjes bewust voor meer privacy. Andere bekende bouwwerken van Bakema zijn Hojel City Centre in Utrecht, de Lijnbaan in Rotterdam. Hij bouwde echter veel meer.

RUIMTE

Door Bakema leerde Annette anders te kijken naar architectuur: ,,Het is een spel met ruimte, licht, lucht, hoe de gebruiker er in staat of wordt geleid, waar je naar kijkt en waar jij je terugtrekt. Bakema vergrootte mijn ruimtebewustzijn. Het binnenleven in een huis of gebouw is een belangrijk onderdeel bij de bouw. Het gaat om de ruimte van de kamer in je huis, in de straat, de stad, het land en uiteindelijk het universum. Het boek ‘Totale ruimte’ toont het mysterie van het universum waar wij een klein deel van zijn. Het boek is te koop bij Boekhandel De Kler of online verkrijgbaar.

Laten we genieten van het wonder van bestaan.

HOOP

Kijken naar de toekomst besluit Annette: ,,We bevinden ons op een scharnier punt in geschiedenis. Blijft de aarde leefbaar en wat doe ik? Ik leerde van Bakema dat we alleen samen de aarde leefbaar te houden. Ik weet dat onze welvaart rust op de exploitatie, het uitbuiten van andere landen door landontginning en olieboringen. Laten we nu voorop lopen in de noodzakelijke veranderingen. Daarnaast mogen we onszelf zien als dat kleine stipje in die oneindige ruimte. Al leven we in een tijd waarin dieren verdwijnen, laten we toch dankbaar zijn en ons verwonderen. Laten we genieten van het wonder van bestaan. Ik wil meer tijd doorbrengen in de natuur en me inzetten voor natuurontwikkeling. Maar taal en schrijven hebben mijn hart. Mogelijk schrijf ik een boek over mijn werk”, besluit Annette.

In de tweewekelijkse rubriek ‘het Zaterdagportret’ zetten we een bekende en/of betrokken inwoner van de gemeente Houten in de aandacht. We leren ze beter kennen door een openhartig interview over motivatie, heden en verleden. Op www.HoutensNIeuws.nl leest u de eerder gepubliceerde Zaterdagportretten.