Open monumentenweekend: Mussertpalen als ‘markant monument’

10 september 2023 om 09:15 Activiteiten

De één hangt lamlendig scheef in de berm. Een ander steekt aan de rand van de weg zijn kop net boven het maaiveld uit. En in een dam over een sloot ligt er eentje languit, bijna volledig overwoekerd. Tot leedwezen van Johan van der Gun, coördinator Monumentenwerkgroep Houten, zijn veel van de zogenoemde Mussertpalen aan De Trip onzichtbaar en in een niet al te florissante staat. Belangrijkste oorzaak: onbekend, maakt onbemind.

door Chris Reinders

En om de bekendheid van die ‘markante objecten’ nu eens een stevige ‘boost’ te geven, was de weg van Schalkwijk tot het Amsterdam-Rijnkanaal opgenomen in het programma van dit Open Museumweekend. Maar Johan wilde eigenlijk nog wat meer, vertelde hij dinsdag op het zonnige terras van Eethuis Ster in de Kersentuin aan De Trip. ,,Ik daag de bezoekers uit om de palen weer zichtbaar te maken. Ik heb hier heggenscharen klaar staan om het gras weg te knippen, borstels om te boenen. En ook een paar spades om palen uit te kunnen graven en om die weer recht te zetten. Ik ben heel benieuwd of er belangstelling is om te knippen, te boenen of te spitten.”

SCHOONMAAK

Schalkwijker Marcel Kool gaf gisteren omstreeks het middaguur gehoor aan de oproep om herstelwerkzaamheden te verrichten. Met een borstel poogde hij van één van de palen de groene aanslag te verwijderen. Ook een zelf meegebracht plamuurmes werd ingezet. ,,Maar toen knapte er een stukje van de paal af. Dat mesje heb ik dus maar niet meer gebruikt.” Hij had tot voor kort nog nooit van de Mussertpalen gehoord. ,,Maar nu ik hier fiets, denk ik: hé, daar staat er een, en daar ook.”        

TOL

Terug naar dinsdag. Terug naar het zonnige terras bij het Eethuis. Johan blijkt een begenadigd en goed geïnformeerde verteller. Documentatiemap bij de hand, maar de feiten in het hoofd. Hij noemt de Mussertpalen – van gewapend beton, afmeting 25x25 vierkante cm. en lengte 135 cm. - ‘iets bijzonders’. Om de komst ervan te duiden, gaat Johan terug in de tijd. Tot in de twintigste eeuw waren de wegen veelal in bezit van particulieren. Die namen het onderhoud voor hun rekening. Daarvoor vroegen ze tol, ongeacht de fysieke toestand van de wegen. In 1927 maakte de Rijksoverheid een einde aan die situatie en stelde het Rijkswegenplan op.

MUSSERT

In die periode was Anton Mussert hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat in Utrecht en speciaal belast met het wegenplan. In 1928 plaatste de provincie op initiatief van Mussert driehonderd palen: bedoeld om de grens tussen de provinciale grond, waarop een weg lag, en particulier eigendom te markeren. Ze mochten alleen worden geplaatst in situaties waarbij de weg aan de eisen van het provinciale wegenplan voldeed. De palen werden geplaatst op plekken waar de weg een bocht maakte, de grens versprong of als er een zijweg op aansloot.

BESCHERMD

De gemeente Houten maakte er destijds, volgens Johan, volop werk van om aan de eisen van de provincie te voldoen en bestelde circa vijftig exemplaren. Al enkele jaren doet Johan pogingen om de huidige politiek in Houten zover te krijgen om de palen als ‘beperkt beschermd object’ aan te merken. ,,Het betekent dat die op een digitale kaart komen te staan en dat bij een activiteit rondom een paal daar melding van gemaakt moet worden bij de gemeente.” Hij heeft in zijn streven om de erkenning te krijgen al drie wethouders versleten, grinnikt hij. ,,Het is geen gebrek aan bereidwilligheid, maar gebrek aan kennis.”

REACTIES

Uitzonderlijke positieve of negatieve reacties op de aanwezigheid van de palen, vernoemd naar de man die na zijn jaren als ambtenaar in Utrecht leiding gaf aan de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (NSB) en in de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de nazi’s, heeft Johan nooit ontvangen. ,,Nee, geen mailtjes met kritische kanttekeningen of juist een adoratie of zo. Alleen puur informatieve berichtjes: is het dé Mussert, is mij wel een keer gevraagd. Die vraag kon ik dus positief beantwoorden. Ik denk dat de meeste mensen tegenwoordig het één wel van het ander kunnen onderscheiden.”

FIETSROUTES

De locatie van de Mussertpalen en de informatie erover is ook te vinden in twee boekjes met fietsroutes ( afstanden bijna dertig kilometer )  langs de diverse grenspalen in Houten: ‘Grenspalenroute Houten en ‘t Goy’ en ‘Grenspalenroute Eiland van Schalkwijk en ‘t Goy’. De boekjes met heldere overzichtskaarten, genummerde locaties en uitgebreide beschrijvingen van de acht verschillende typen grenspalen in de gemeente Houten, zijn oorspronkelijk uitgewerkt door de Monumentenwerkgroep Houten ter gelegenheid van Open Monumentendag 2010. Dit jaar zijn ze geactualiseerd door Johan van der Gun met het oog op het Open Museumweekend 2023. De routes zijn ook te downloaden via de site van de gemeente Houten.