Een vergeten kunstwerk met een verhaal: het baksteenreliëf op de oude maalderij in Houten
9 september 2021 om 08:00 HistorieHOUTEN/BUNNIK Het baksteenreliëf op de muur van een gebouw achter de Welkoop is een van de kunstwerken in de openbare ruimte op de lijst die Kunst om de Hoek deze zomer samenstelde. Houtens Nieuws zocht het verhaal achter het kunstwerk en stuitte op grote brand, de oprichting van SV Houten en de belangrijke rol van Van der Tol uit Bunnik.
Het reliëf is te vinden op de muur van de oude maalderij aan de Standerdmolen, en is sinds 1997 een gemeentelijk monument. Het gebouw is een van de weinige gebouwen in Houten in de categorie industrieel erfgoed. Het werd gebouwd in 1907, door de Coöperatieve Landbouw Vereniging, ter vervanging van de korenmolens van Loerik en Schalkwijk. De molenaar van Loerik was overleden en had geen opvolger, zo is te lezen in een artikel van Oud Houten.
SV HOUTEN In die tijd viel deze locatie in het buitengebied, de maalderij stond buiten het dorp, aan het spoor. Zodoende was het een beeldbepalend gebouw. Het kunstwerk kwam echter pas later. De maalderij bood werkgelegenheid aan zo’n 18 medewerkers, die samen in 1933 in hun vrije tijd een voetbalvereniging oprichten, met de naam Rooms Katholieke Houtense Voetbal Vereniging. In 1963 werd de naam veranderd in SV Houten.
Decennialang werd hier hard gewerkt, in de video zonder geluid (bron: Oud Houten) is te zien hoe dat in zijn werk ging.
GROTE BRAND In 1959 ging het helemaal mis. Door blikseminslag brandde het gebouw grotendeels af. Het is een van de grootste branden in de geschiedenis van de brandweer van Houten. Het gebouw werd herbouwd en weer in gebruik genomen als maalderij. Om de wederopbouw te vieren, werd het kunstwerk op de muur gezet. De Coöperatie gaf de opdracht aan architectenbureau Van Overhagen, die samenwerkte met kunstenares Romualda Bogaerts - van Stolk.
Over deze kunstenares schreef Arjan den Boer in 2019 een uitgebreid artikel in Oud Utrecht, het magazine van de gelijknamige vereniging. Hij vertelt in dat artikel over het interessante leven en uitgebreide oeuvre van Romualda van Stolk, samen met haar man Pieter Bogaerts. Tussen 1955 en 1970 creëerden zij meerdere baksteen- en betonreliëfs in de regio.
Over de reliëfs van Van Stolk en het behoud ervan, is wel eens onenigheid. Zo zorgde Oud Utrecht er in 2013 voor dat de reliëfs van de Prins van Oranje en zijn gevolg in de tachtigjarige oorlog op het Hervormd kerkelijk wijkgebouw behouden bleven toen het gebouw tegen de vlakte ging. Het reliëf kreeg een nieuwe plek op de achterkant van een nieuwe bloemenkiosk in winkelcentrum De Gaard in Tuindorp.
Het kunstwerk van Van der Stolk waarom gestreden werd in Utrecht - Jeroen de Leede
VAN DER TOL Van Stolk ontwierp het baksteenreliëf voor de maalderij in Houten en bouwbedrijf Van der Tol uit Bunnik maakte het in 1962. Raymond van der Tol kan zich nog goed herinneren dat hij als 10-jarige jongen met zijn vader Henk de bouwplaats bezocht. ,,Het was geen dagelijks werk. Zo’n bijzondere opdracht hebben we daarna nooit meer gehad.”
In de maalderij was een glijbaan, waar we als jongens vanaf gegleden zijn
Van der Tol had een tekening van het kunstwerk. ,,De gevel werd in stukken op de grond uitgelegd en op maat gemaakt. Als een mozaïek werden de losse stukken vervolgens in de gevel gelegd. Destijds werd er nog niet gezaagd, alles werd nog gehakt. Het was een enorme klus.”
GLIJBAAN Wat Van der Tol zich nog goed kan herinneren, is de binnenkant van het gebouw. ,,Daar was een glijbaan, waar we als jongens vanaf gegleden zijn.” Deze diende als zakkenglijbaan in de maalderij. De kunstenaar kan Raymond van der Tol zich niet herinneren. ,,Die heb ik nooit gezien.”
In het artikel van Oud Utrecht vertelt Arjan de Boer dat Romualda van Stolk in de jaren tachtig verhuisde naar een ruïne in Zuid-Spanje om als kluizenaar te leven. De laatste jaren van haar leven woonde en werkte ze in het Rosa Spier Huis in Laren, een verzorgingstehuis voor oudere kunstenaars. Ze overleed in 2012.
MIDLAND De Coöperatieve Landbouw Vereniging Houten zat nog ongeveer 20 jaar in het pand. Toen de vereniging fuseerde met andere landbouwverenigingen tot de Coöperatieve Landbouw Vereniging Midland in 1980, werd het pand verkocht. De huidige eigenaar Fred Dekker, hij woonde jaren in Houten en tegenwoordig in Schalkwijk, weet wat er daarna met het pand gebeurd is.
De Maalderij aan de Standerdmolen in Houten - Agnes Corbeij
Dekker: ,,In 1980 werd het pand gekocht door Burema, de eigenaar van de Leesmappen. Dat logo heeft jarenlang op de gevel gehangen. In 1996 verkochten zij het weer aan Weslo Beleggingen BV. Ik heb het pand van hen gekocht in 2004. Dekker verbouwde het pand tot bedrijfsverzamelgebouw en vandaag de dag houden zo’n zeven bedrijven kantoor in het bijzondere pand.
SPOREN Bij de verbouwing kwam Dekker oude delen tegen. ,,In de oude silo’s kwamen we liften tegen die van voor de jaren zestig geweest moeten zijn, van voor de brand dus.” Verder is het pand aan de binnenkant niet per se bijzonder. ,,De betonnen plafonds zijn nog te zien, met sporen van de bekistingsplanken. Maar eigenlijk is alleen het reliëf aan de buitenkant nog echt mooi om te bekijken.”
In het kader van het 25-jarig jubileum van Kunst om de Hoek stelt de stichting een lijst samen van zo’n 80 kunstwerken in de openbare ruimte. Het doel ervan is om de inventarisatie aan de gemeente te overhandigen en zodoende bewustzijn te creëren van deze bijzondere, maar vaak vergeten kunstwerken. De lijst van kunstwerken in de openbare ruimte in Houten is te vinden op de website van Kunst om de Hoek.
