Door Frank Magdelyns

[HOUTEN] Wanneer de 35-jarige Victor Los van Aarlanderveen (jr) in maart 1931 burgemeester van Houten wordt, zal hij niet beseffen dat het lastige jaren worden. Opgroeien in de Haagse stand is iets anders dan wonen in een eenvoudig boerendorpje onder Utrecht. Maar lastiger zijn de crisisjaren die gaande zijn met veel werkloosheid. Bovendien probeert de NSB de macht te grijpen en breekt uiteindelijk tijdens zijn ambtsperiode de Tweede Wereldoorlog uit. Maar hij doet zijn best voor de 4500 zielen uit Houten. Alhoewel dat niet door iedereen wordt gezien.

Victor Los wordt in april 1895 geboren in Rotterdam. Hij komt uit een vooraanstaande familie. Zijn vader is directeur van een Rotterdams scheepvaartbedrijf. Zijn opa was consul in Engeland. Zijn familie is nog net niet van adel. Los volgt de Nederlandse Handelshogeschool, maar moet zijn studie afbreken vanwege de uitgebroken Eerste Wereldoorlog. Vijf jaar lang zit hij bij de huzaren, de calvarie. Daarna werkt hij op het hoofdkwartier van de land- en zeemacht en later wordt hij verbindingsofficier in het Amerikaanse leger. Na de Eerste Wereldoorlog gaat hij werken in Canada als oogstarbeider en schapenfokker. Terug in Nederland wordt hij ambtenaar bij de gemeente Monster. In 1923 wordt Los onderscheiden vanwege zijn verdiensten tijdens de Eerste Wereldoorlog.

CARRIÈRE Op 26 maart 1931 wordt Los burgemeester van Houten. Daarmee zet hij een flinke stap in zijn carrière. Hij is de opvolger van de plotseling vertrokken burgemeester Scholtens. Ook wordt hij net als zijn voorgangers voorzitter van het Waterschap Houten. In Houten staat een ambtswoning klaar; huize De Grund. Een flink huis voor een vrijgezel. Net als zijn voorganger Scholtens trouwt hij een paar jaar na zijn benoeming. Dat gebeurt op 29 november 1933 in Wijk bij Duurstede. Zijn partner is Jonkvrouw Emilie Hermini Marie Alexandrine Louise van Geen. Een dame uit een adellijke familie dus. Samen krijgen ze vijf kinderen, waarvan de eerste vier in Houten de babytijd doorbrengen.

De jaren dertig is een lastig tijd. Er heerst een crisis en er is veel werkeloosheid. De aanleg van het Amsterdam-Rijnkanaal is een werkgelegenheidsproject dat in die jaren start. Het kanaal doorsnijdt de gemeente Houten. De trein is in die jaren hopeloos verouderd en ondervindt concurrentie van fiets, bus en scheepvaart. De spoorwegen komen met iets moderns: de dieseltrein. Het gevolg is dat kleine stations moeten sluiten. In het najaar van 1934 gebeurt dat met het station van Houten. Alleen goederenvervoer voor kolen en graan blijft doorgaan.

Wie de krantenberichten uit die jaren leest ziet dat de pastor van Houten dichter bij de bevolking staat dan burgemeester Los. Zo geeft de pastoor toestemming voor de oprichting van de voetbal, het huidige SV Houten. Ook lukt het de pastoor de NSB te weren door mannen te mobiliseren die een vergadering verhinderen. Vooruitgang is er in 1936 als Houten een aansluiting krijgt op het drinkwaterleidingnet.

ONGELUKKEN In de jaren 30 vinden er veel ongelukken plaats op de overwegen met de spoorlijn. Er is een toename van het gemotoriseerde verkeer en steeds vaker verschijnen er snelle dieseltreinen en vanaf 1938 elektrische treinen. In combinatie met de onbewaakte overwegen vallen er doden. En dat gaat een paar keer flink mis. Burgemeester Los is op 16 januari 1933 aanwezig bij een ernstige aanrijding op de overweg met de Uitweg (tegenwoordig Kanaaldijk-Zuid) op de grens van Schalkwijk met Houten. De aangereden vrachtwagen wordt door de klap de gemeente Houten ingeworpen, er zijn drie doden.

Op 11 augustus 1939 vindt opnieuw een zwaar ongeluk met een trein plaats. Bij een tijdelijke overweg op de plek waar nu de noordelijke Kanaaldijk is (bij Beelen), wordt tijdens regenachtig weer een vrachtwagen gegrepen door een sneltrein. Er vallen vijf doden. De lichamen zijn flink verminkt. Burgemeester Los coördineert de situatie en krijgt daarbij hulp van de Schalkwijkse burgemeester Ten Holder. Tijdens de gehele ambtsperiode van Los zijn er ongeveer 11 doden te betreuren bij de spoorlijn door Houten.

TWEEDE WERELDOORLOG Houten wordt in mei 1940 geëvacueerd. Het landschap wordt onder water gezet om de oprukkende Duitsers tegen te houden. Iedereen moet weg. De bevolking gaat naar Vreeswijk of Utrecht. Tijdens de evacuatie is Los zelf als een van de eerste vertrokken. Hij blijkt in Utrecht te zitten, waar hij zich met de evacuatie bemoeit. De bevolking weet dit niet en vindt hem een bange burgemeester. Met de inwoners komt Los op 16 mei 1940 terug naar Houten. Daarna keert de rust terug. Maar niet voor lang. Op 30 april 1941 wordt burgemeester Los geconfronteerd met een familiedrama in ’t Goy. Een inwoner vermoordt zijn vrouw, fietst naar zijn dochter en vermoordt zijn kleinkind. Zijn dochter wordt ook toegetakeld en houdt zich voor dood. Burgemeester Los verzoekt enkele uren later opsporing. Motoragenten doorkruisen de provincie. De dader wordt ’s avonds in Utrecht in een kroeg aangehouden. Los moet toezien hoe op 28 augustus 1941 de laatste vergadering wordt gehouden van de gemeenteraad. In 1943 wordt hij vervangen door oorlogsburgemeester Bosschaart.

NAOORLOGSE PERIODE Na de bevrijding van Nederland keert Los terug als burgemeester. Hij staat op het bordes van het gemeentehuis en had gedacht joviaal te worden ontvangen. Maar de Houtenaren moeten niet zoveel van hem hebben. Los richt zich in 1945 op het schrijven van een boek over de annexatie van delen van Noord-Duitsland bij Nederland. Het is een van de zestig boeken en 74 tijdschriftartikelen die in de naoorlogse periode over dit onderwerp verschijnt. Los is voorstander van een stevige annexatie van delen van Duitsland. Ondertussen vindt er corruptie plaats bij het Houtens distributiecentrum. Tot aan het begin van de jaren 50 is er gebrek en is er een bonnensysteem nodig. In mei 1946 worden zeven personen gearresteerd. Op 1 oktober 1946 verhuist Los naar Den Haag. Zes weken later neemt burgemeester A.B. Haefkens zijn taken over. Victor Los zet zijn carrière voort als Consult-Generaal in Luik. Na zijn pensioen in de jaren 60 trekt hij zich terug in Wassenaar. Hij overlijdt in maart 1987. In zijn overlijdensadvertentie worden maar liefst zes onderscheidingen vermeld. Zijn vrouw overlijdt in 1999 in Vilsteren.

Fotocredits: Regionaal Archief Zuid-Utrecht, Wijk bij Duurstede. Toegang 353 Topografisch-Historische Atlas Houten, Schalkwijk en Tull en ’t Waal, catalogusnummer 49463 en 49449.

NL-WbdRAZU. 353, cat.nr. 49449
Foto: NL-WbdRAZU. 353, cat.nr. 49449
Burgemeester Los circa 1935